Урта гасырлар башлангычы
Урта гасырларга карата «Германиядәге татарлар» дип сөйләү шартлы гына: ул вакытта бердәм алман милли дәүләте булмаган, ә Пруссия һәм Тевтон ордены биләмәләре соңгы Германия чикләренә туры килмәгән. Шулай да татар гаскәрләре һәм дипломатиясе алман сәяси дөньясы белән турыдан-туры очрашкан.
1410 елның 15 июлендә татар җайдаклары Бөек Литва кенәзлеге һәм Польша патшалыгы ягында Грюнвальд сугышында катнашкан; алман традициясендә ул Танненберг сугышы дип тә атала. Берләшкән гаскәр Тевтон орденын тар-мар иткән, татар бүлекләре бөек кенәз Витовтның җиңел атлы гаскәренә кергән.
Грюнвальдтагы татарлар саны бәхәсле булып кала. Урта гасыр һәм соңрак чор авторлары берничә йөздән күп меңгә кадәр җайдак күрсәтә, ләкин хәзерге тикшерүчеләр төгәл саннарның ышанычсыз булуын ассызыклый. Шуңа күрә бер санны бәхәссез дип күрсәтү урынына татар атлы гаскәренең катнашуы расланган дип әйтү дөресрәк.
Тевтон ордены бөек магистрларының элекке Кёнигсберг архивында — хәзер ул Берлиндагы Пруссия мәдәни мирасының Яшерен дәүләт архивына керә — татарларга кагылышлы кимендә тугыз хат сакланган. 1431–1432 елгы бу документлар Урда, Бөек Литва кенәзлеге, Польша, Молдавия һәм Валахия мөнәсәбәтләре, шулай ук Урда эчендәге көрәш турында хәбәр итә.
Бу мәгълүмат XV гасыр алман җирләрендә даими татар җәмгыяте булганын исбатламый. Ләкин ул татарларның Үзәк һәм Көнчыгыш Европаның хәрби-сәяси күренешендә катнашуын һәм Тевтон орденына яхшы таныш булуын күрсәтә.
Кырым–алман дипломатиясе
Кырым ханлыгы Госманлы империясе, Польша, Литва һәм Мәскәү дәүләте белән генә түгел, Бранденбург-Пруссия һәм Саксония белән дә мөнәсәбәтләр тоткан. Фәнни тикшеренүләр Кырым татарлары, липка татарлары, прусслар һәм саксоннар арасындагы дипломатик алмашуны XV гасырдан XVIII гасыр ахырына кадәр күзәтә.
Документлаштырылган вакыйгалар арасында түбәндәгеләр бар:
- чыганакта «Мохомет-ага» дип күрсәтелгән илче белән бәйле 1599 елгы татар миссиясе;
- 1632 елда герцог Георг Вильгельм янына Кырым вәкиллеге;
- 1656 елда Сандуны Мехмет Али морзаның Кёнигсбергта булуы;
- 1659 елда Мейдан Гази морза миссиясе;
- 1679 елда Аслан аганың ун юлдашы һәм унбиш аты белән Берлинга килүе;
- XVIII гасырда Кырым ханы Шаһин Гәрәйнең Пруссия короле Фридрих II белән хат алышуы.
Дипломатия Кырым ханлыгы, Госманлы империясе, Речь Посполитая, Мәскәү дәүләте, соңрак Россия империясе, Вена һәм Пруссия арасындагы үзгәрүчән көчләр тигезлегенә корылган. Бранденбург-Пруссия өчен Кырым юнәлеше тышкы сәясәттә маневр коралы була алган; Кырым ханлыгы өчен алман сарайлары киң Европа дипломатик челтәренең бер өлеше булган.
Мондый миссияләрне татар диаспорасы башы дип автоматик рәвештә санарга ярамый. Илчелекләр гадәттә сарайларда вакытлыча торган, ә алар нигезендә тотрыклы татар халкы барлыкка килүенә дәлилләр юк.
Пруссиядә татар образы
XVII гасыр сугышлары Пруссиядә татарлар турында каршылыклы образ калдырган. 1656 елгы хәрби вакыйгаларда татар отрядларының катнашуы аеруча көчле тәэсир ясаган; нәтиҗәдә алман-прусс хәтерендә «татар һөҗүме»ннән курку да, хәрәкәтчән җиңел атлы гаскәргә хөрмәт тә ныгып калган.
Шуңа күрә Пруссиянең татарларга мөнәсәбәте ике юнәлешне берләштергән. Бер яктан, әдәбият, елъязмалар һәм хәрби хәтер аларны куркыныч көнчыгыш дошманы итеп күрсәтә алган; икенче яктан, Пруссия монархлары татарларны оста җайдаклар, чик буе күчеп утыручылары һәм ат үрчетүчеләр итеп җәлеп итәргә омтылган.
Иртә алман документларындагы Tatar, Tartare һәм шуңа охшаш сүзләрнең төгәл кулланылмавын истә тотарга кирәк. Кайвакыт алар хәрбиләрнең чыгышын, кайвакыт кораллану, кием яки сугыш алып бару ысулын аңлаткан.
1675 елгы туплау
1675 елның 14 сентябрендә Бранденбург курфюрсты Фридрих Вильгельм поляк ротмистрлары Иоганн Рыбинский белән Доброгост Ясколецкийга ике Towarczys ротасы өчен татар җайдакларын җыярга кушкан. Бу Бранденбург-Пруссия дәүләтенең татарлардан махсус бүлекләр төзү буенча беренче максатчан омтылышы санала.
Тәҗрибә кыска булган. 1676 елның маенда ике бүлек тә таратылып Польшага кайтарылган. Сәбәпләр арасында чыганаклар зур чыгымнарны, сугыштагы түбән нәтиҗәне, дисциплина проблемаларын һәм Речь Посполитаянең каршылыгын атый.
Бу роталар озак яшәмәсә дә, Пруссия соңрак кабат-кабат әйләнеп кайткан үрнәкне булдырган: мөселман татарларны җиңел атлы гаскәргә алу һәм аларның кайбер дини-хәрби үзенчәлекләрен саклау.
Пруссия атлы гаскәре
1741 елда Фридрих II подполковник фон Нацмерга Литва һәм Польшада уланнар җыярга кушкан. Пруссия бүлекләрендә төрле чыгышлы хәрбиләр хезмәт иткән, ләкин татар җиңел атлы гаскәр традициясе мондый формированиеләрнең төзелешендә һәм символикасында сизелерлек роль уйнаган.
1761 елда «сигез байраклы татар уланнары корпусы» төзелгән. 1778 елда Пруссия хакимияте 500 татардан корпус җыюны яңадан тикшергән.
Татар хәрбиләре турыдан-туры татар дип аталган бүлекләрдә генә булмаган. Алар Пруссия һәм Саксониянең гусар, босняк, казак һәм Towarczys бүлекләрендә дә хезмәт иткән; шуңа күрә полк исемнәренә генә карап татарларның чын санын билгеләп булмый.
Бу хәрбиләрнең төп өлешен липка татарлары — гасырлар буе Бөек Литва кенәзлегендә һәм Речь Посполитаядә яшәгән татарларның токымнары тәшкил иткән. Алар ислам динен тоткан, ләкин Польша–Литва хәрби, тел һәм катлау мохитенә кергән булган.
Күчереп утырту проектлары
Пруссия хөкүмәте татарларны хезмәткә алу белән генә чикләнмәгән, аларны гаиләләре белән чик буе районнарына күчереп утыртырга да теләгән. 1775 елда Фридрих II Захария морза Барановский җитәкчелегендә татарларны Иновроцлав һәм Гопло күле тирәсенә урнаштыруны әзерләргә кушкан.
Король татарларга мәчетләр төзергә рөхсәт итәргә һәм тулы дәүләт яклавы бирергә кирәклеген белдергән. Икенче планда йөз татар гаиләсе урнашкан җирдә имамны дәүләт исәбенә тоту, ә ике йөз гаилә булганда кечкенә гыйбадәт йортлары төзү каралган.
Татарларны армиядә, игенчелектә һәм ат үрчетүдә файдалану ниятләнгән. Бу Пруссия проектларының бер үк вакытта хәрби, колонизация һәм хуҗалык максатларына ия булуын күрсәтә.
Мондый планнарның күбесе өлешчә генә тормышка ашкан. Пруссия җитәрлек күчеп килүче җыя алмаган, ә планлаштырылган мөселман авыллары һәм мәчетләре челтәре тиешле күләмдә барлыкка килмәгән.
Татар полкы
Речь Посполитаяне бүлүләрдән соң татар-мөселманнар яшәгән кайбер җирләр Пруссия хакимлегенә күчкән. 1795 елда барон Фридрих Леопольд фон Шрёттер Польша армиясенең элекке полковнигы Януш морза Барановский белән аерым татар җиңел атлы полкы төзү турында сөйләшүләр алып барган.
1795 елның ноябрендә Пруссия хакимияте Tataren-Pulk төзергә ризалык биргән. Бу шул чор Пруссиясендә рәсми исемендә «татар» сүзе турыдан-туры булган бердәнбер бүлек булган.
Чыганаклар формированиенең саны турында төрле мәгълүмат бирә. Кайбер хезмәтләрдә 1795 елдан Пруссия армиясендә меңнән артык татар хезмәт иткән дип әйтелә; күчереп утырту документларында исә 1796 елда нибары 45 татар гаиләсе җәлеп ителүе күрсәтелә. Болар төрле категорияләрне — хәрбиләрне һәм күчеп килүче гаиләләрне — тасвирлый, шуңа аларны турыдан-туры чагыштырырга ярамый.
XVIII һәм XIX гасырлар чигендә Пруссия җирләрендә якынча 500 татар-мөселман исәпләнгән. Шәхси состав җитмәү сәбәпле полк аерым татар-мөселман сыйфатын әкренләп югалткан.
1799 елның октябрендә полк татар батальоны итеп үзгәртелгән. Соңрак эскадронга әйләнүе һәм зуррак бүлекләргә кушылуы киләсе гасыр тарихына карый, шуңа монда тикшерелми.
Германия буенча нәтиҗәләр
1900 елга кадәр алман җирләрендә күпсанлы һәм өзлексез яшәгән татар диаспорасы формалашмаган. Татарларның булуы өч төп рәвештә күренгән:
- Польша һәм Литваның Тевтон ордены белән сугышларындагы хәрби очрашу;
- алман сарайларының Кырым ханлыгы белән дипломатик мөнәсәбәтләре;
- липка татарларының Бранденбург-Пруссиядә хезмәт итүе һәм аларны күчереп утырту проектлары.
XVII–XVIII гасырлардагы хәрби-хезмәт итүче катлам иң тотрыклысы булган. Ләкин күчеп килүчеләрнең азлыгы, бүлекләрнең катнаш составы һәм Пруссия җәмгыятенә әкренләп кушылу нәтиҗәсендә озак яшәүче мәчетләре һәм оешмалары булган зур аерым җәмгыять формалашмаган.